Month: May 2021

Նորատուսը հայտնի է իր գերեզմանոցով, որի հին մասն ընդգրկել է մոտ 800 խաչքարեր` կերտված 9-17-րդ դարերում։

Խաչքարերը բազմազան են` պայմանավորված այդ արվեստի զարգացման այս կամ այն ժամանակաշրջանով. առանձնացվում են խաչքարային արվեստի զարգացման հիմնական երեք ժամանակաշրջաններ` 9-10-րդ, 11-12-րդ և 13-16-րդ դարեր։

Նորատուսի գերեզմանատունն իր մեծությամբ երկրորդն է Ջուղայի (Նախիջևան) պատմական գերեզմանատնից հետո, որտեղ գտնվող մոտ 2500 խաչքարերը 1998-2005 թթ. ընթացքում ծրագրված ավեր-վում էին Ադրբեջանի կողմից։ Ջուղայի խաչքարեր կան Էջմիածնի Մայր տաճարի բակում։ Ջուղայի գերեզմանատան կործանումից հետո Նորատուսը խաչքարերի ամենամեծ համալիրն է աշխարհում։

Խաչքարային արվեստի զարգացման պատմությունը

Խաչքարը համաշխարհային մշակութային ժառանգության շտեմարանում հայ ժողովրդի թողած ամենաինքնատիպ դրսևորումներից է։ Հիմնված լինելով հուշակոթողային արվեստի ավանդույթների վրա` խաչքարային արվեստը սկսել է զարգանալ վաղ քրիստոնեական շրջանում և իր բարձրակետին է հասել միջնադարում։ Նորատուսում խաչքարերի կերտման տարբեր ժամանակաշրջանների հրաշալի նմուշներ կան։

Խաչքարային արվեստի ակունքները տանում են դեպի նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջան, երբ «վիշապներ» կոչվող մոնումենտալ հուշարձաններ էին կերտվում` իբրև ջրապաշտամունքի կոթողներ։ Դրանք հայտնաբերվել են Գեղամա լեռներում, Արագածի լանջերին, Վայոց ձորում և այլուր։ Հետագայում (Ք.ա. 8-7-րդ դդ.) ուրարտական արքաները պատվան-դանների վրա կանգնեցնում էին քառակող կոթողներ` արձանա-գրությունների և հռչակագրերի փորագրման նպատակով, որոնք և համարվում են խաչքարի նախատիպեր։ Ամենահայտնի կոթողներից մի քանիսը գտնվում են Զվարթնոցում (Ռուսա II), Գառնիում (Արգիշտի) և Վանում (ներկայիս Թուրքիայում)։ Հելլենիստական ժամանակաշրջանի կոթողներ կարելի էր գտնել հեթանոսական պաշտամունքային վայրերում և գյուղամիջյան ճանապարհներին։

4-5-րդ դարերում բազմաստիճան պատվանդաններին կանգ-նեցված սյուներին վերնամասում ագուցված խաչերով կոթողներ էին դրվում տարբեր վայրերում (Արթիկ, Թալին)։ Հեթանոսական մեհյանները եկեղեցիների վերածելիս քրիստոնյաները հաճախ խաչեր էին կանգնեցնում` իբրև իրենց նոր կրոնի խորհրդանիշներ։ Համաձայն վկայությունների` Հայ Առաքելական եկեղեցու հիմնադիր Գրիգոր Լուսավորիչը Հռիփսիմե և Գայանե կույսերի նահատակման տեղում, ճանապարհներին և քաղաքային հրապարակներում խաչեր է կանգնեցնել տվել։ Ըստ ավանդության` խաչափայտեր են կառուցվել Սևանա կղզում, Սանահինում և այսպես մինչև Վրաստան։

Փայտը քարով է փոխարինվել 5-7-րդ դարերում, երբ սկսել են «թևավոր խաչեր» կերտել։ «Թևավոր խաչերի» և քառակող կոթողների հետագա զարգացումը հանգեցրեց կոթողային հուշարձանի նոր տիպի` խաչքարի առաջացմանը, որն իր վերջնական ձևավորումը ստացավ 9-րդ դ.։

9-10-րդ դարերում, երբ Հայաստանն ազատագրվեց արաբական տիրապետությունից, երկիրը սկսեց բարգավաճել, երբ Անին, Լոռին, Կարսն ու Վանը վերածվեցին ծաղկուն կենտրոնների, հենց այս ժամանակաշրջանում էլ զարգացում ապրեց խաչքարերի կերտման արվեստը։

Տեքստի խմբագրումը` Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային խորհրդի (ԻԿՕՄՕՍ) Հայաստանի ազգային կոմիտեի և ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի։

Անդրադարձ կրթահամլիրին և դպրոցին: Ի՛նչն է ամենակարևորը կթահամալիրում, ի՞նչն եք ամենից շատ գնահատում, ինչը չեք հավանում, ի՞նչ կուզենայիք, որ փոխվեր, կրթահամալիրի զարգացումը ինչպե՞ս եք տեսնում՝ ի՞նչը պետք է զարգանա ըստ ձեզ: Նյութը ներկայացնել հարցազրույցի տեսքով՝ հարցերը մշակում եք և տալիս ձեր ընկերոջը, ինքն էլ՝ ձեզ:

1․Ամենակարևորը ինձ համար ազատությունն է, որովհետև այսպիսի դպրոցներ շատ հազվադեպ են հանդիպում։

2․Ես ամենաշատը գնահատում եմ դասատուների խստությունը և նվիրվածությունը։

3․Ես կցանկանայի ,որ մեր ընդմիջումները ավելի երկար լինեին։

4․Մենք ապագայում կունենանք ավելի շատ կրթահամալիրներ ուրիշ մարզերում։

5․Ճամփորդություները ավելի հաճախ լինեն։

Կետադրեք նախադասությունները

1. Բժշկուհին ասաց.
   -Պետք է ամեն օր խմեք նշանակված դեղերը։
2. – Այստեղ բոլորդ իջեք, – բացականչեց վարորդը։
3. – Կես ժամից, – հայտարարեց օդաչուն, – ինքնաթիռը վայրէջք է կատարելու։
4. – Բոլորդ գնացեք տուն, – խիստ հրամայեց ոստիկանը։
5. – Կարմիր գույնով ներկեք ծաղիկները, – ասաց ուսուցչուհին։

Ուրիշի ուղղակի խոսքի համար գրեք հեղինակի խոսք և կետադրեք

1. – Արագ հեռացեք այստեղից, – ասաց ոստիկանը ։ 
2. Հայրիկն ասաց երեխաներին.
   – Թողեք, ես կավարտեմ այդ աշխատանքը։ 
3. – Բոլոր խնձորները այգուց հավաքիր, -ասաց Արամը- և լցրու զամբյուղը։ 
4. – Պատուհանները բացեք, գարուն է եկել, -ասաց մայրիկը։ 

Նախադասությունները կետադրեք, եթե դրա անհրաժեշտությունը կա

1. Նրանք հեռացան, քանի որ արդեն ավարտել էին աշխատանքը։
2. Նրանք խանութից գնեցին կարտոֆիլ, կաղամբ, գազար և կանաչիներ։
3. Առավոտյան ավարտեցին աշխատաքը և գնացին տուն։
4. Անահիտը, Կարինեն, Մարիամը գնացին այգի, որպեսզի ծաղիկ հավաքեն։
5. Ուսուցչուհին խիստ բարկացավ, և աշակերտները հասկացան, որ իրենք սխալ էին իրենց պահել։

Գտեք նախադասությունների կոչականները և կետադրեք:

-Ես քեզ երբեք չեմ ների, Մարկո ՛ս , քո այդ վատ արարքը, չեմ մոռանա:

-Աղջիկնե ՛ր, մի քանի վայրկյանից ավարտում եմ աշխատանքս և կգամ ձեզ հետ:

– Դու ՛ք, ամեն ինչ մոռացության եք տվել, անամոթներ:

– Միայնակ զբոսնում ես ,փոքրի՛կ ,միթե չես վախենում, ավազակներից:

-Սրիկանե ՛ր, այդ ամենի համար դուք դեռ պատասխան եք տալու:

2. Ուրիշի ուղղակի խոսք կետադրեք:

Գորտերը հպարտ հայտատարեցին․ -Մեր ճահիճից լավ տեղ աշխարհում չկա:

Տղան ծնողներին ասաց․

– Ես գնալու եմ հեռու երկիր և վերադառնալու եմ 10 տարուց:

Ուսուցիչը զգուշացրեց սովորողներին․

– Եթե դուք շարունակեն ձեզ անկարգ պահել, խիստ նկատողություն կստանաք:

Ոստիկանը կանգնեցրեց վարորդին և տեղեկացրեց․

– Դուք գերեզանցել եք մեքենայի արագույթունը, որի համար պետք է տուգանվեք:

3. Հեղինակի խոսքը դրեք ուրիշի ուղղակի խոսքի սկզբում, մեջտեղում, վերջում և կետադրեք:

Նապաստակները սարսափած ասացին․ -Մոտերքում գայլ է հայտնվել, շտապեք ձեր ձագուկներին թաքցնել բներում:

Թռչունները երգում էին,- շուտով գալու է գարունը,- այլևս սառը ձյան տակ հացի փշուրներ չենք փնտրելու:

Քույրը եղբորն ասաց,- այլևս չեմ օգնելու քեզ կատարել դասերդ,-դու մեծ տղա ես և կարող ես ինքնուրույն ամեն ինչ հասկանալ: