Author: mark vardanyan

1)1911թվականին երեսունյոթամյա Արմենակ Սարոյանը մահանում է, և Վիլյամ Սարոյանը եղբոր՝ Հենրիի, և քույրերի՝ Զաբելի ու Կոզեթի հետ տեղափոխվում է որբանոց։ Երբ մայրը պետք է երեքամյա Վիլյամին թողներ որբանոցում, նա Coon Jiger անունով մի տիկնիկ է նվիրում, որը Սարոյանի հիշողության մեջ միշտ պահպանվում է։ Սարոյանը հետագայում նշել է, որ այդ տիկնիկով կարծես մայրը ցանկանում էր փարատել իր բացակայությունը։ Այդ տիկնիկի կերպարն արտացոլվել է նաև նրա ստեղծագործություններում։

Սարոյանը կանոնավոր կրթություն չի ստացել։

Ֆիլմը ավագ դպրոցում պատանի Հոմեր Մակուլեյի պատմությունն է, որը կես դրույքով աշխատել է որպես հեռագրային առաքման տղա ՝ Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին Կալիֆոռնիայի Իթակա գեղարվեստական քաղաքում։ Պատերազմի հետևանքները «Տնային ճակատում» Հոմերի կյանքի մեկ տարվա ընթացքում պատկերված են ինքը, իր ընտանիքը, ընկերները և հարևանները, որոնք ներգրավված էին սցենարներում, և հանդիպած ծանոթները։ Սցենարի ռեժիսորն էր՝ Հոմերի հանգուցյալ հայրը։

Մարդկային կատակերգությունը 1943 թվականի ամերիկյան դրամատիկական կինոնկար է, որը բեմադրվում է Քլարենս Բրաունի կողմից և հարմարեցված է Հովարդ Էստաբրուկի կողմից: Հաճախ մտածվում է, որ հիմնված է նույն անունով Վիլյամ Սարոյանի վեպի վրա, բայց Սարոյանն իրականում գրել է նախ սցենարը, աշխատանքից կինոնախագծից հեռացվել է և արագորեն գրել է վեպը և հրապարակել այն հենց ֆիլմի թողարկման ժամանակ^[6]։ Պատկերը սկսում է Միկի Ռունին՝ Ֆրենկ Մորգանի հետ։ Ֆիլմում հայտնվում են նաև Ջեյմս Քրեյգը, Մարթա Հանթը, Ֆեյ Բայնտերը, Ռեյ Քոլինզը, Վան Ջոնսոնը, Դոննա Ռիդը և Ջեքի Բուտչ Ջենկինսը։ Բարի Նելսոնը, Ռոբերտ Միտչումը և Դոն Դեֆորը միասին հանդես են գալիս որպես անվախ զորակցող դերասանների եռանդուն զինվորներ։

Սարոյանը գրել է կինոնկարի սցենարը, որը նրան խնդրել են ռեժիսորել։ Նրան վարձատրեցին և հեռացրեցին նախագծից, երբ նրա տեսավ ֆիլմը, որը ավելի քան երկու ժամ է։ Սարոյանն ամենևին էլ գոհ չէր այդ ֆիլմից, ինչպես ավարտեց Բրաունը, և նա իր վեպը գրեց իր արտադրած սցենարով։ Վեպը լույս տեսավ ֆիլմի թողարկման միևնույն ժամանակ` նպատակ ունենալով հակադրվել պատմվածքի կինոնկարին^[փա՞ստ]: Ֆիլմի և վեպի միջև նկատելի տարբերություններ կան, ներառյալ Ուլիսը, փոքր տղան ավելի ուժեղ էր բնութագրում վեպը և զգացմունքների շատ ավելի քիչ տեսարաններ, քան ներառվել են Էնթրոոկի և Բրաունի ֆիլմում (սոցիալական քննադատությունը նույնպես շատ մեղմ վեպ է)^[փա՞ստ]: MGM-ի ղեկավար Լուի Բ. Մայերը, ով առաջարկեց, որ սա իր սիրած ֆիլմն է, առաջարկում է նաև շատ հստակ անուն «MGM house style»:

«Նյու Յորք Թայմս»-ի գրախոս Բոսլի Քրոութերը բարձր է գնահատել ֆիլմի կատարումները, հատկապես Ռունին՝ ասելով, որ «նրա նկարագրության մեջ կա քնքշություն և զսպվածություն»։ Բայց նա սլացավ ֆիլմը չափից ավելի զգալու համար՝ ասելով, որ այն ներկայացված է «կերպարվեստի արտահայտման առավել հմայիչ բիտերով և կինեմատիկական ամենաուշագրավ գոբներով»։

Ֆիլմը կազմել է 2,8 միլիոն դոլար ԱՄՆ-ում և Կանադայում 1,0 միլիոն դոլար, ինչը հանգեցրել է 1,5 միլիոն դոլարի շահույթ։

Լևոն Մկրտչյանի հուշերից

Դեռ Լենինգրադում Սարոյանն ասում էր, որ հավանում է երևանյան տղամարդկանց կոշիկները՝ ամուր տակացուներով, կլոր եւ վերև ցցված ծայրերով: Եվ երբ նրան տվեցին հարյուր ռուբլի գումար՝ ամենօրյա ծախսերը հոգալու համար, նա ասաց.
— Շատ լավ: Կհասնենք Երևան, կառնեմ ինձ երևանյան կոշիկներ: Լևոնի կոշիկներից:
Երևանում նրան փոխանցեցին պարգևավճարը:
— Սա Ձեզ «Սովետական գրող» հրատարակչությունից:
— Շատ լավ: Ինձ կոշիկ կառնեմ: Լևոնի կոշիկներից:
— Սա Ձեզ հեռուստատեսությունից:
— Շատ լավ: Ինձ կոշիկ կառնեմ:
Եվ նա իսկապես գնեց հինգ զույգ երևանյան կոշիկ: Սակայն մեկնելիս, երբ նա հավաքում էր ճամպրուկները, ասաց.
— Ես կուզեի երկար ապրել Հայաստանում, այնքան երկար, որ մաշեի բոլոր առած կոշիկները, բայց հիմա ես գնում եմ, իսկ ճամպրուկներումս տեղ չկա: Թող այս կոշիկները մնան Երևանում: Ես կիմանամ, որ Երևանում շատ կոշիկներ ունեմ, որ Հայաստանում ես ոտաբոբիկ չեմ:
Երբ նա նստում էր մեքենան՝ օդանավակայան գնալու համար, մի աղջին մոտեցավ ու ծրար փոխանցեց նրան.
-Սա Ձեր պարգևավճարը՝ «Գրական թերթից»:
-Շատ լավ, — ժպտաց Սարոյանը, — ինձ կոշիկ կառնեմ: Լևոնի կոշիկներից: Եվ կքայլեմ ու կքայլեմ այս հողի վրա այնպես, ինչպես դեռ ոչ ոք չի քայլել

Նորատուսը հայտնի է իր գերեզմանոցով, որի հին մասն ընդգրկել է մոտ 800 խաչքարեր` կերտված 9-17-րդ դարերում։

Խաչքարերը բազմազան են` պայմանավորված այդ արվեստի զարգացման այս կամ այն ժամանակաշրջանով. առանձնացվում են խաչքարային արվեստի զարգացման հիմնական երեք ժամանակաշրջաններ` 9-10-րդ, 11-12-րդ և 13-16-րդ դարեր։

Նորատուսի գերեզմանատունն իր մեծությամբ երկրորդն է Ջուղայի (Նախիջևան) պատմական գերեզմանատնից հետո, որտեղ գտնվող մոտ 2500 խաչքարերը 1998-2005 թթ. ընթացքում ծրագրված ավեր-վում էին Ադրբեջանի կողմից։ Ջուղայի խաչքարեր կան Էջմիածնի Մայր տաճարի բակում։ Ջուղայի գերեզմանատան կործանումից հետո Նորատուսը խաչքարերի ամենամեծ համալիրն է աշխարհում։

Խաչքարային արվեստի զարգացման պատմությունը

Խաչքարը համաշխարհային մշակութային ժառանգության շտեմարանում հայ ժողովրդի թողած ամենաինքնատիպ դրսևորումներից է։ Հիմնված լինելով հուշակոթողային արվեստի ավանդույթների վրա` խաչքարային արվեստը սկսել է զարգանալ վաղ քրիստոնեական շրջանում և իր բարձրակետին է հասել միջնադարում։ Նորատուսում խաչքարերի կերտման տարբեր ժամանակաշրջանների հրաշալի նմուշներ կան։

Խաչքարային արվեստի ակունքները տանում են դեպի նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջան, երբ «վիշապներ» կոչվող մոնումենտալ հուշարձաններ էին կերտվում` իբրև ջրապաշտամունքի կոթողներ։ Դրանք հայտնաբերվել են Գեղամա լեռներում, Արագածի լանջերին, Վայոց ձորում և այլուր։ Հետագայում (Ք.ա. 8-7-րդ դդ.) ուրարտական արքաները պատվան-դանների վրա կանգնեցնում էին քառակող կոթողներ` արձանա-գրությունների և հռչակագրերի փորագրման նպատակով, որոնք և համարվում են խաչքարի նախատիպեր։ Ամենահայտնի կոթողներից մի քանիսը գտնվում են Զվարթնոցում (Ռուսա II), Գառնիում (Արգիշտի) և Վանում (ներկայիս Թուրքիայում)։ Հելլենիստական ժամանակաշրջանի կոթողներ կարելի էր գտնել հեթանոսական պաշտամունքային վայրերում և գյուղամիջյան ճանապարհներին։

4-5-րդ դարերում բազմաստիճան պատվանդաններին կանգ-նեցված սյուներին վերնամասում ագուցված խաչերով կոթողներ էին դրվում տարբեր վայրերում (Արթիկ, Թալին)։ Հեթանոսական մեհյանները եկեղեցիների վերածելիս քրիստոնյաները հաճախ խաչեր էին կանգնեցնում` իբրև իրենց նոր կրոնի խորհրդանիշներ։ Համաձայն վկայությունների` Հայ Առաքելական եկեղեցու հիմնադիր Գրիգոր Լուսավորիչը Հռիփսիմե և Գայանե կույսերի նահատակման տեղում, ճանապարհներին և քաղաքային հրապարակներում խաչեր է կանգնեցնել տվել։ Ըստ ավանդության` խաչափայտեր են կառուցվել Սևանա կղզում, Սանահինում և այսպես մինչև Վրաստան։

Փայտը քարով է փոխարինվել 5-7-րդ դարերում, երբ սկսել են «թևավոր խաչեր» կերտել։ «Թևավոր խաչերի» և քառակող կոթողների հետագա զարգացումը հանգեցրեց կոթողային հուշարձանի նոր տիպի` խաչքարի առաջացմանը, որն իր վերջնական ձևավորումը ստացավ 9-րդ դ.։

9-10-րդ դարերում, երբ Հայաստանն ազատագրվեց արաբական տիրապետությունից, երկիրը սկսեց բարգավաճել, երբ Անին, Լոռին, Կարսն ու Վանը վերածվեցին ծաղկուն կենտրոնների, հենց այս ժամանակաշրջանում էլ զարգացում ապրեց խաչքարերի կերտման արվեստը։

Տեքստի խմբագրումը` Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային խորհրդի (ԻԿՕՄՕՍ) Հայաստանի ազգային կոմիտեի և ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի։