Կոմիտասը պաշտմամշակութային խոշոր հայտնագործություն է կատարել՝ հայտնաբերել հաը երաժշտական բանահյուսության հնագույն բարձրարվեստ նմուշներ։Հավաքել է ավելի քան 4000 գեջակական երգեր և գիտնականի վարպետությամբ ու մեծ պահանջակոտությամբ գրառել է դրանք։Կոմիասը բնութագրել է հայ երգի գեղագիական արժանիքները, վերլուծել տեսակներն ու կառուցվածքը։Հավաքագրվելով և պահպանելով հայկական ժողովրդական երգերը ՝Կոմիտասը նաև պահպանել է Արևմյան Հայասանի մշակույթային ժառանգությունը,որը հակառակ դեպքում կկսորսվեր ցեղասպանության ժամանակ։
Կոմիտասի երաժշտական ժառանգությունը համեստ է ՝80 խմբագրեր ու երգեր,պատարագ և մի քանի դաշնամուրային պարեր։Բայց նա միայնակ, հայկական դասական ավանդույթի հիմքն է դրել ՝ժողովրդական երգերի պարզ մեղեդիներին կախարդական թովչանք տալով։Երկար տարիներ ուսումնասիրել է խազագրութույնը՝միջնադարյան հոգևոր երաժշտության գռարման համակարգը,որի հայնաբերված նմուշ 9-րդ դարին է պատկանում, և հաջուղել է գտնել խազերի ընթերցման կորսված բանալին ։Ըստ Կոմիստասի ՝ ավետանական տեքտսը առոգանոթյամբ կարդալիս համակարգի յուրաքանչույր նշան ունեցել է ելէևեջները։
Իրավ է, ես գտել եմ հայ խազերի բանալին և նույնիսկ կարդում եմ պարզ գրվածքներ, բայց վերջակետին չեմ հասել․զի յուրաքանչյուր խազի խորհրդավոր իմաստին թափանցելու համար նույնիսկ տասնյակ ձեռագրեր պրպտելով , երբեմն ամիսներ են սահում , իսկ ձեռքիս տա եղած խազերը ,այն էլ անուն ունեցողները, 198 հատ են առայժմ , մի կողմը թողնենք դեռ անանուն խազերը, որոնք խիստ շատ տխուր են։
«Ժողովուրդը որ գեղարվեստ չունի,նույնն է, թե զգալու կարողություն չունի։Էլ ի՞նչ ժողովուրդ , եթե չի զգում»,-այսպես էր կարծում Կոմիտաս վարդապետն արվեստի մասին։Ասել է թե՝ արվեսը ժողովրդի հոգին է։Եվ ինչ արվետը ՝ առանց երաժշտության։
Բոլոր մարդիկ ,ժողովուրդները, գրեթե առիթի համար երգեր ունեն։Երգը մեղեդու մեջ ամփոփված հիշողություն է ՝ ուրախության կամ թախիծ, կամ սփոփանք ու հույս, և վերածնունդ։Կոմիասը թեթև ձեքով մի ժողովրդի հոգին է վերածնել։
PHOTO BY ` Mark Vardanyan
Մարկ Վարդանյան/MV 