Category: Ճամփորդություններ

Մենք դասարանով գնացինք Երևան պատմության թանգարան։ Երբ մտանք ներս, ինձ թվաց, թե ես ընկել եմ ժամանակների միջանցք։ Գիդը մեզ ուղեկցում էր և պատմում հին ժամանակաշրջանի մարդկանց կուլտուրան և իրենց կյանքի մասին։ Մենք տեսանք շքեղ սենյակներ։ Սենյակից սենյակ անցնելով կարծես դարից դար էինք անցնում ։ Ամենատպավորիչը Տիգրան Մեծի պատկերով մետաղադրամներն էին․․․Մենք տեսանք մոմից պատրաստված մարդու գլուխ, այնտեղ կար մամոնտի ժանիք։ Ես կարողացա լուսանկարել հնագույն կուժեր ու կենցաղային իրեր։Շատ տպավորիչ էր,խորհուրդ կտամ բոլորին այցելել Երևանի պատմության թանգարան։

Նայել ավելին

Նորատուսը հայտնի է իր գերեզմանոցով, որի հին մասն ընդգրկել է մոտ 800 խաչքարեր` կերտված 9-17-րդ դարերում։

Խաչքարերը բազմազան են` պայմանավորված այդ արվեստի զարգացման այս կամ այն ժամանակաշրջանով. առանձնացվում են խաչքարային արվեստի զարգացման հիմնական երեք ժամանակաշրջաններ` 9-10-րդ, 11-12-րդ և 13-16-րդ դարեր։

Նորատուսի գերեզմանատունն իր մեծությամբ երկրորդն է Ջուղայի (Նախիջևան) պատմական գերեզմանատնից հետո, որտեղ գտնվող մոտ 2500 խաչքարերը 1998-2005 թթ. ընթացքում ծրագրված ավեր-վում էին Ադրբեջանի կողմից։ Ջուղայի խաչքարեր կան Էջմիածնի Մայր տաճարի բակում։ Ջուղայի գերեզմանատան կործանումից հետո Նորատուսը խաչքարերի ամենամեծ համալիրն է աշխարհում։

Խաչքարային արվեստի զարգացման պատմությունը

Խաչքարը համաշխարհային մշակութային ժառանգության շտեմարանում հայ ժողովրդի թողած ամենաինքնատիպ դրսևորումներից է։ Հիմնված լինելով հուշակոթողային արվեստի ավանդույթների վրա` խաչքարային արվեստը սկսել է զարգանալ վաղ քրիստոնեական շրջանում և իր բարձրակետին է հասել միջնադարում։ Նորատուսում խաչքարերի կերտման տարբեր ժամանակաշրջանների հրաշալի նմուշներ կան։

Խաչքարային արվեստի ակունքները տանում են դեպի նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջան, երբ «վիշապներ» կոչվող մոնումենտալ հուշարձաններ էին կերտվում` իբրև ջրապաշտամունքի կոթողներ։ Դրանք հայտնաբերվել են Գեղամա լեռներում, Արագածի լանջերին, Վայոց ձորում և այլուր։ Հետագայում (Ք.ա. 8-7-րդ դդ.) ուրարտական արքաները պատվան-դանների վրա կանգնեցնում էին քառակող կոթողներ` արձանա-գրությունների և հռչակագրերի փորագրման նպատակով, որոնք և համարվում են խաչքարի նախատիպեր։ Ամենահայտնի կոթողներից մի քանիսը գտնվում են Զվարթնոցում (Ռուսա II), Գառնիում (Արգիշտի) և Վանում (ներկայիս Թուրքիայում)։ Հելլենիստական ժամանակաշրջանի կոթողներ կարելի էր գտնել հեթանոսական պաշտամունքային վայրերում և գյուղամիջյան ճանապարհներին։

4-5-րդ դարերում բազմաստիճան պատվանդաններին կանգ-նեցված սյուներին վերնամասում ագուցված խաչերով կոթողներ էին դրվում տարբեր վայրերում (Արթիկ, Թալին)։ Հեթանոսական մեհյանները եկեղեցիների վերածելիս քրիստոնյաները հաճախ խաչեր էին կանգնեցնում` իբրև իրենց նոր կրոնի խորհրդանիշներ։ Համաձայն վկայությունների` Հայ Առաքելական եկեղեցու հիմնադիր Գրիգոր Լուսավորիչը Հռիփսիմե և Գայանե կույսերի նահատակման տեղում, ճանապարհներին և քաղաքային հրապարակներում խաչեր է կանգնեցնել տվել։ Ըստ ավանդության` խաչափայտեր են կառուցվել Սևանա կղզում, Սանահինում և այսպես մինչև Վրաստան։

Փայտը քարով է փոխարինվել 5-7-րդ դարերում, երբ սկսել են «թևավոր խաչեր» կերտել։ «Թևավոր խաչերի» և քառակող կոթողների հետագա զարգացումը հանգեցրեց կոթողային հուշարձանի նոր տիպի` խաչքարի առաջացմանը, որն իր վերջնական ձևավորումը ստացավ 9-րդ դ.։

9-10-րդ դարերում, երբ Հայաստանն ազատագրվեց արաբական տիրապետությունից, երկիրը սկսեց բարգավաճել, երբ Անին, Լոռին, Կարսն ու Վանը վերածվեցին ծաղկուն կենտրոնների, հենց այս ժամանակաշրջանում էլ զարգացում ապրեց խաչքարերի կերտման արվեստը։

Տեքստի խմբագրումը` Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային խորհրդի (ԻԿՕՄՕՍ) Հայաստանի ազգային կոմիտեի և ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի։

Հիանալի ճամփորդություն Ագարակ-Արուճ-Թալին-Դաշտադեմ երթուղով: Մենք գնացինք և տեսանք շատ գեղեցիկ վայրեր:Արդեն դարեր են անցել և մեր Հայաստանը փոխվել է ,ու փոխվել ,բայց մնացել են մեր հին դարերի պահպանված եկեղեցիները և կացարանները։Մենք այցելեցին երկու եկեղեցի որտեղ գմեթ չկար ՝Արուճի վանք, Թալինի սուրբ Կաթողիկե, ծիծեռնակները այնտեղ բույն էին դրել, կարծես ծիծեռնակների համար ամենաապահով տեղը լիներ: Ամենախորհրդավորը Դաշտադեմի Քաղենիի ամրոցն էր: Ես շատ հետաքրքիր լուսանկարներ արեցի…… Այս ճամփորդությունը շատ տարբերվում էր իմ մյուս ճամփորդություններից։

Մեր հերթական ճամփորդությունը դեպի Գետամեջ գյուղ էր:Առաջին մեր կանգառը Նոր Հարճնի եկեղեցի, մենք աղոթեցինք մեր զինվորների համար :Այնտեղ շքեղ տեսարան էր բացվում դեպի Հրազդան գետ :Հետո մենք գնացին հաց ուտելու լանջի վրա,այնտեղ հադիպեցինք ընկեր Դիանային և շաորնակեցինք մեր հիանալի ճամփորդությունը : Գետամեջ գյուղում հանդիպեցինք նկարչուհի Գայանեին և նրա մայրիկին :Այդ տան բոլոր հատվածները պատված էին Գայանեի նկարներով ,նա այդ ամենը ավարտել էր երկու տարում: Հրազդան գետի կամրջի տակ այնքան հետարքրքիր էր, մենք այնտեղ գտանք մեծ քարանձավ և մտանք : Վերադառնալիս եղանք Լևոնի թանգարանում, տեսանք նրա աշխատանքային իրերը, նա ամբողջ կյանքում փորել էր հետաքրքիր քարանձավը: Իմ այս ճամփորդությունը անմոռանալի էր…..

Իմ ջոկատի անունը «ԲԻԱՅՆԻԼԻ» է :Այս հունվարը լի էր ճամփորդություներով , մենք մեր ջոկատով անվերջ ճամփորդեցինք: Օրերս շատ լավ անցկացրեցի ՝ շատ բնագիտական փորձեր արեցինք , օրինակ օսլայի հեղուկը: Մարզվեցինք, խաղացինք, նաև օգնեցինք 1-ին դասարանցիներին , որպեսզի սովորեն աշխատել «Word » ծրագրով : Ջոկատով պատրաստեցինք պիցցա ,1-ին դասարանցիների հետ երգեցինք: Ընկերներով գնացինք սահադաշտ , ես իհարկ մի քանի անգամ ընկա, բայց դա ինձ չխանգարեց , և ես շարունակեցի սահել: Դրանից հետո մենք ճամփա ընկանք դեպի Ջրվեժի արգելանոց- անտառապարկ, այնտեղ սիրունն էր շատ, ձնագնդիկ խաղացինք, սահնակ քշեցինք, անմոռանալի օրերից էր: : Ամենատպավորիչը իհարկե Արատեսն էր,այնտեղ շատ լուսանկարներ արեցի, ես մի դրախտում էի հայտնվել՝ դա ինձ ինչ-որ հեքիաթ էր պատմում, թե այստեղ ինչ սիրուն արևածագեր ու մայրամուտներ են լինում: Իմ ջոկատը ամենաչքնաղ և լուսավոր ջոկատն է:

Խորհուրդ կտամ ընտրեք այս ջոկատը…

Սա իմ առաջին եռօրյա ճամփորդություն էր։ Այս ճամփորդությունը տարբերվում էր իմ մյուս բոլոր ճամփորդություներից։Այս ճամփորդությունը , մի ուրիշ դրախտավայր է ՝ձյան դրախտավայր։ Ճանապարհին ես առաջին անգամ տեսա իրական մեր ճակատագիրը ՝Մասիսը։ Այդ տեսարանը մենակ կարելի է երազել , շատ խորհրդավոր արև էր։ Տեղ հասանք ու ձնագնդիկների պատերազմ սկսվեց , և մեր թիմը հաղթեց։ Արատեսում ընկերացանք Չալոյի ու Ռեքս հետ։ Նրանք շատ հավատարիմ շներ էին։ Մենք նաև խաղացինք ընկույզախաղեր։Շատ- շատ ընկերներ ձեռք բերեցի ։ Արատեսում աննկարագրելի գեղեցիկ ձմեռ էր։ Ես կադրեր տեսա և սքանչելի նկարներ եմ արել։ Այս ճամփորդությունը ես չեմ մոռանա։